Blood Diamond filmi Afrika’nın Sierra Leone kentindeki pembe bir elmas etrafında dönen hikayeyi konu alıyor. Film, bir yandan bu elmasla hayatını kurtarmaya çalışan Danny Archer’ın hikayesini, diğer yandan bu elmas sayesinde ailesini kurtarmaya çalışan balıkçı Solomon’un hikayesini ve diğer yandan elmasların karanlık gerçeklerini ortaya çıkarmak isteyen muhabir Maddy’nin hikayesini anlatıyor. Bu yazıda, MBTI kişilik tiplerine göre Blood Diamond filmi karakterlerine ve kaçınmacı ırkçılık kavramına dair bir analiz okuyacaksınız.
Afrika’daki topraklarında elmas üreten Sierra Leoneliler, bu elmasları kaçakçılara satıyor ve karşılığında silah satın alıyorlar. 1990’ların sonlarına doğru, Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International), Global Witness ve Partnership Africa-Canada gibi sivil toplum örgütleri bu tür elmaslara “kanlı elmas (blood dimonds)” demeye başlamışlardır (Gheorghe, 2010).
Danny, Zimbabveli ve beyaz bir Afrikalıdır. Solomon da Afrikalıdır, ancak bu iki adam ten renkleri ve sınıf farkları nedeniyle tamamen farklı iki hayat yaşamaktadır. Film bu iki büyük farklılığı vurgularken, aynı zamanda karakterlerin deneyimlediği kaçınmacı ırkçılıktan (aversive racism) da bahseder. Bazı bireyler dışarıdan eşitlikçi görünür, ancak içeriden yargılarlar.
Kaçınmacı ırkçılık, bireylerin ırksal önyargılı davranışlarını ifade eder, başka bir deyişle, çağdaş bir ırkçı önyargıdır (Dovidio, 2001). Archer, özellikle filmin başlarında kaçınmacı ırkçılık yapan biridir. İşinde sadece siyahi insanları kullanır, onları sevdiğini iddia eder, ancak aslında her zaman arkalarından onlara küfür eder. Ancak daha sonra gazeteci Maddy ile tanışır. Maddy ona herkesin eşit olduğunu, renk ve sınıf farklılıklarının önemli olmadığını hatırlatır. Maddy’ye göre önyargı (prejudice) toplumsal bir sorundur, hatta toplumsal bir kanserdir (Dovidio, Hewstone & Esses, 2010). Maddy, Archer’a her hayatın değerli olduğunu hatırlatır ve filmin sonuna doğru Archer değişmeye başlar. Hatta Solomon’un oğlunu kurtarmak için izleyiciyi şaşırtan çeşitli fedakarlıklar yapar. Film, farklı sınıflardan ve gruplardan gelen bu iki adamın hala ortak bir şeye sahip olduğunu, her iki adamın da evinin Afrika olduğunu ve ortak bağlantıları olduğunu vurgular. Aynı gruptan (same group) olduklarını düşündüklerinde ve bir ortaklık kurduklarında birbirlerini korumaya başlarlar. Solomon, Archer’dan yalan konuşmayı öğrenir ve yalan söylemeye başlar. İnsanlar gruplara ayrıldığında, grup üyeleri kendi gruplarından bireyleri kayırma eğilimindedir ve buna minimal grup paradigması teorisi denir (Tajfel vd., 1979). Minimal grup paradigması, önyargının önemli bir kanıtıdır. Archer, Solomon ve Maddy ortak bir hedef için bir grup oluştururlar ve Tajfel vd.’nin dediği gibi, herkese eşit davranmaya çalışsalar bile grup arkadaşlarına ve çıkarlarına öncelik verirler (Diehl, 1990). Aslında, filmde belirli bir noktadan sonra Solomon’un oğlunu kurtarmak ve Maddy’nin istediği kanıtı bulmak bir öncelik haline gelir ve Archer, gruptaki arkadaşları için kendi isteklerini arka plana koymaya başlar.
Film karakterlerindeki MBTI kişilik tiplerine (MBTI personality types ) göre; Danny Archer ESTP, Solomon Vandy INFJ ve Maddy Bowen ISFJ‘dir (Furnham, 1996). Danny Archer ESTP’dir. Danny, elması elde etmek için her türlü çabayı gösteren, meraklı, açık fikirli, hoşgörülü, rahat, paraya asla doymayan açgözlü, Afrika’daki hayatıyla dalga geçen, kendini kurtarmak için birçok insanın ölümüne neden olan, kendi çıkarları doğrultusunda hareket eden, esnek bir karakterdir.
Zevke önem veren, elması bulmak için her türlü cesareti gösteren ve durumunu tüm gerçekliğiyle anlayan gerçekçi bir karakterdir. Solomon Vandy INFJ’dir. Filmde Solomon, ailesini kurtarmak için her türlü cesareti gösteren, çocuk asker olarak kaçırılan oğluna karşı çok şefkatli, korkusuz, ailesi için hayatını bile riske atan fedakar, zor durumuna rağmen ahlaki ilkeleri izleyen cesur, umutlu bir karakteri temsil ediyor.
Maddy Bowen bir ISFP karakteridir. Gazeteci Maddy; Maceraperest, elmasları dünyaya kaçıran insanları göstermek için Afrika’ya gelen gerçekçi, gerçeği ortaya çıkarmak için her türlü tehlikeye atılan korkusuz, hedeflerine odaklanmış idealist, şüpheci, eylem seven, vicdanlı, eylem seven, hırslı, şefkatli ve tutkulu, Afrika’daki herkese yardım etmeye çalışan bir kişidir. Adrenalin bağımlısıdır (Furnham, 1996). Beş Büyük Kişilik Özelliği Kuramı’na (The Big Five personality traits theory ) göre açıklık (openness) kişiliğine sahip kişi Maddy’dir, hassas, duygusal, meraklı, kanlı elmasın gerçeklerini ortaya çıkarmaya çalışan bir kişidir, kanıt bulmak için her türlü eylemi yapan maceraperest bir gazetecidir ve sıra dışı fikirleri vardır (Macdonald, Bore & Munro, 2008).
Vicdanlılık (Conscientiousness) kişiliğine sahip kişi, ailesi için her türlü sorumluluğu alan, disiplinli ve ailesini kurtaracak tek şeyin değerli bir elmas olduğunu bilen, bu yüzden elması saklayan ve gerekli planları yapan, sorumluluk sahibi, disiplinli Solomon’dur.
Dışadönüklük (Extraversion) kişiliğine sahip kişi, sosyal, enerjik, elması almak için herkesle iletişim kuran, hikayede baskın olan ve en çok konuşan Archer’dır. Nevrotiklik (Neuroticism ) karakterine uyan kişi ise Solomon’un oğlu, çocuk asker Dia’dır. Çocuk asker Dia gergindir, zihni yıkandığı için şiddete eğilimlidir ve içsel çalkantılardan dolayı kaygı ve depresyondan muzdariptir (Macdonald, Bore & Munro, 2008).
Filmde Archer pembe bir elmasın peşindedir, ancak Solomon için yalnızca bir elmas vardır ve o da oğludur. O pembe elması, çocuk asker olan oğlunu kurtarmak için ister. İnsanlığa karşı korkunç bir suç olan çocuk asker kavramı, herhangi bir grup veya güç tarafından silah altına alınan, ayrıca çeşitli görevlerde çalıştırılan ve sömürülen 18 yaşın altındaki herkesi ifade eder (Paris Principles, 2007). Solomon’un 12 yaşındaki oğlu Dia, acımasız bir katil grubu tarafından kaçırılır ve beyni yıkanır. Çocukları korkunç şeyler yapmayı öğreterek şaşırtırlar ve kendi amaçları için onları sömürürler. Yaşamlarının bir döneminde çocuk asker olarak görev yapan bireylerde sosyal hayata uyum sorunları, istismar, AIDS gibi bulaşıcı hastalıklar, cinsel istismar, beslenme yetersizlikleri, fiziksel sorunlar ve çeşitli psikolojik sorunlar gözlemlenmiştir (Polat ve Güldoğan, 2010). Caffo ve Belaise (2003), çocuk askerlerin yaşadığı psikolojik bozukluklarla ilgili yaptıkları literatür taramasında en sık görülen hastalığın Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) olduğunu belirtmişlerdir. Ancak dikkat ve öğrenme sorunları, depresyon, uyku bozuklukları ve anksiyete sık görülen psikolojik bozukluklardır. PTSD tedavi edilmezse çocuk bu bozukluğu yıllarca yaşayabilir ve çocuk psikososyal işlevsellik kazanmada ciddi zorluklar yaşar. PTSD yaşayan çocuklar güvenli bir alanda yaşamaya başlasalar bile iyileşmeleri uzun zaman alabilir (Ford vd., 2012).
Solomon’un oğlu Dia artık güvenli bir ortamda olmasına rağmen yaşadığı ağır travma nedeniyle eskisi gibi davranamamaktadır. Dia (çocuk asker) kaçırılmadan önce sürekli gülen, neşeli, hayat dolu bir çocuktur ancak bu ağır travmadan sonra konuşamamaktadır. Hatta bir süre babasını reddeder, ondan nefret ettiğini söyler, sonra babası ona sevgiyi hatırlatınca nefretle dolan çocuk normalleşmeye başlar. Solomon’un oğlu Dia’yı kaçıran asker
Yüzbaşı Poison da aslında bir zamanlar çocuk askerdir. Poison da aynı Dia gibi ağır travmalar geçirmiştir ve film onun bir iblis olmadığını, sadece yaşadığı bu hayattan kaçmak için tüm bu kötülükleri yaptığını gösterir.
Film izleyiciyi her karakterin bakış açısından dünyaya baktırarak empati kurmaya zorlar ve idealist öğretmen Benjamin karakteriyle çocuk askerlerden umudu kesmemek gerektiğini vurgular. Öğretmen Benjamin, tüm bu çocukların ve yaşadıkları ağır travmaların iyileştirilebileceğini, bu çocukların hayata geri döndürülebileceğini söyler. Çocukların kötü olaylar yaşasalar bile dünyanın geleceği olduğunu ve geleceğin korunması gerektiğini vurgular.
İç savaşın sürdüğü Sierra Leone’de isyancı gruplar insanlara saldırıp onları köleleştirmektedirler ve bu köle insanları iç savaşlarında ekonomik kaynak olarak kullandıkları elmasları çıkartmak için kullanmaktadırlar. Bir köy baskınında yakalanan Solomon, elmas madeninde çalışırken eşsiz bir pembe elmas buluyor. Film, bu elmasın kanlı hikayesini, ardındaki trajediyi, iç savaşları ve ekonomik kaosu, kaçırılan ve beyinleri yıkanan çocuk askerleri, sömürgeciliği, çocuk işçiliğini ve beyaz adamların ülkeye getirdiği kaosu anlatıyor.
Filmde, dünyada değerli bir hammaddeye sahip olan her ülkenin yaşadığı trajediler gözler önüne getiriliyor. Temel yaşama hakları uğruna ağır bedeller ödemek zorunda kalan halkın yaşadıkları zorluklar anlatılıyor. Bir ülkenin ve orada yaşayan insanların sadece bu doğal zenginliklere sahip oldukları için nasıl acılarla baş etmeye çalıştıkları sinematik bir dille eleştiriliyor.
KAYNAKÇA (REFERENCES):
Caffo E ve Belaise, C. (2003). “Psychological aspects of traumatic injury in children and adolescents”. Child Adolescence Psychiatry Clinics of North America. 12 (3): 493-535.
Diehl, M. (1990). The minimal group paradigm: Theoretical explanations and empirical findings. European review of social psychology, 1(1), 263-292.
Dovidio, J. F. (2001). Onnatureof contemporary prejudice: Thethird wave. Journal of Social Issues, 57(4), 829-849.
Dovidio, J. F., Hewstone, M., Glick, P., & Esses, V. M. (2010). Prejudice, stereotyping and discrimination: Theoretical and empirical overview. Prejudice, stereotyping and discrimination, 12, 3-28.
Ford, D.J., Chapman,J., Connor,D.F., & Cruise, K.R. (2012). Complextrauma &aggression in secure juvenile justicesettings. Criminal Justice and Behavior, 39(6), 694-724.
Furnham, A. (1996). The big five versus the big four: the relationship between the Myers-Briggs Type Indicator (MBTI) and NEO-PI five factor model of personality. Personality and individual differences, 21(2), 303-307.
Furnham, A., Moutafi, J., & Paltiel, L. (2005). Intelligence in Relation to Jung’s Personality Types. Individual Differences Research, 3(1).
Gheorghe, C. (2010). Blood Diamonds and the Kimberly Process Five Years Later.
Macdonald, C., Bore, M., & Munro, D. (2008). Values in action scale and the Big 5: An empirical indication of structure. Journal of Research in Personality, 42(4), 787-799.
Myers & Briggs’ 16 Personality Types & Big 5
Polat, O., & Güldoğan, E. (2010). Çocuk Askerler: Psikolojik, Sosyal ve Fiziksel Sorunlar. Uluslararası Güvenlik ve Terörizm Dergisi, 1(1), 105-124.
Tajfel, H., Turner, J. C., Austin, W. G., & Worchel, S. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. Organizational identity: A reader, 56(65), 9780203505984-
16.https://www.myersbriggs.org/my-mbti-personality-type/the-mbti-preferences/
